Trần Tấn và Đặng Như Mai là ai?

Trần Tấn thi đậu Tú tài sớm, nhưng mấy khoa sau thi rớt  cử nhân, về quê dạy học. Ông là một sĩ phu yêu nước; chủ trương chống Pháp xâm lược và chống chính sách khuất phục phương Tây của triều đình Huế. Vào đầu xuân 1874 Trần Tấn cùng với học trò là tú tài Đặng Như Mai cùng quê Nghệ An, phổ biến thơ và hịch chống triều đình; đồng thời tụ tập một số nhân sỹ phu yêu nước và  đồng bào chống đạo. Phong trào đòi Tổng đốc Nghệ Tĩnh họp hội nghị bàn việc đánh Tây. Trong hội nghị hai ông được mọi ngườií cử ra đứng đầu phong trào. Họ bắt đầu diệt người theo đạo ở Nghệ An; có lúc quân của nhóm này chiếm đến tám phủ huyện của tỉnh. Cuộc khởi nghĩa còn được biết đến là cuộc khởi nghĩa năm Giáp Tuất; có cơ lan rộng ra các tỉnh khác.

Để chống lại, triều đình Huế cử Khâm sai Nguyễn Văn Tường và Thống đốc Lê Bá Thận hội quân với quân Pháp vây đánh quân khởi loạn. Trần Tấn, Đặng Như Mai liền rút quân lên rừng, liên minh với các lực lượng nghĩa quân Trần Quang Cán, Nguyễn Vĩnh Khanh, Trương Quang Thư, Nguyễn Huy Điểm (Tá Khanh) chỉ huy đánh Pháp.
Quân triều đình, quân Pháp đem toàn lực tấn công. Trần Tấn bị bệnh ốm chết. Đặng Như Mai bị nội phản bắt giao cho quân Pháp, bị chúng xử tử. Cuộc khởi nghĩa tan rã.

Phong trào Văn Thân do các nho sĩ Việt Nam lãnh đạo với mục tiêu dẹp người Pháp, giết người Công giáo. Phong trào phát khởi năm 1864 bằng cuộc bãi thi của sĩ tử trong kì thi Hương tại các trường miền Bắc và miền Trung, phản đối Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) nhượng 3 tỉnh miền Đông của Nam phần cho Pháp. Phong trào này bùng phát dữ dội tại Nghệ An và Hà Tĩnh. Phong trào tự phát  tàn sát bừa bãi người Công giáo. Phong trào Văn Thân đưa ra khẩu hiệu “Bình Tây, Sát Tả” nhưng họ chỉ giết người Công giáo, đẩy người Công giáo vào chỗ phải tự vệ. Trong bối cảnh đương thời, Phan Ðình Phùng (1847- 1895) đã đưa ra khẩu hiệu “Lương Giáo thông hành“, nhưng lời của ông bị phớt lờ trong hận thù của những người Văn Thân.

Giáo sư Trần Văn Giàutrong, Hệ ý thức phong kiến và sự thất bại của nó trước các nhiệm vụ lịch sử, Nhà xuất bản tổng hợp TPHCM 1993 đã nhận xét, không thể chối cãi rằng phong trào 1874 ở Nghệ Tĩnh là phong trào yêu nước. Nhưng cũng không thể chối cãi rằng các nhà Văn Thân yêu nước đã làm những điều rất sai chính trị khi họ xem việc “sát tả” là điều kiện thứ nhất của việc “bình Tây”. Họ vô tình đẩy tất cả những người đạo đồ Thiên Chúa qua bên giặc Pháp. Họ đặt nhiệm vụ “gìn giữ văn minh Nho giáo” cho cuộc vận động, như thế là bó hẹp quá,  cứu nước Việt Nam, chớ nào chỉ bảo vệ riêng một đạo nào; các nhà Văn thân khởi nghĩa vô hình trung đã tự cô lập mình.

Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim cho biết ở mạn Nghệ Tĩnh thời đó có loạn: “nguyên lúc bấy giờ dân trong nước ta chia ra làm hai phái : bên lương, bên giáo ; hai bên vẫn không ưa nhau. Đến khi xảy ra việc đại-úy Francis Garnier lấy Hà-nội, bọn sĩ-phu ở mạn Nghệ Tĩnh thấy giáo-dân có nhiều người theo giúp ông ấy, thì lấy làm tức giận lắm, bèn rủ nhau nổi lên đánh phá””

Sách kể lại rằng, ”Tháng giêng năm giáp-tuất ( 1874 ), là năm Tự-đức thứ 27, đất Nghệ-an có hai người tú-tài là Trần Tấn và Đặng như Mai hội-tập cả các văn-thân trong hạt, rồi làm một bài hịch gọi là « Bình Tây Sát Tả », đại-lược nói rằng : « Triều-đình dẫu hòa với Tây mặc lòng, sĩ-phu nước Nam vẫn không chịu, vậy trước nhất xin giết hết giáo-dân, rồi sau đánh đuổi người Tây cho hết, để giữ lại cái văn-hóa của ta đã hơn 1.000 năm nay, v. v. » Bọn Văn-thân cả thảy độ non ba nghìn người, kéo nhau đi đốt phá những làng có đạo”

Vẫn theo sử gia này thì. “Nước ta mà không chịu khai-hóa ra như các nước khác là cũng bởi bọn sĩ-phu cứ giữ thói cũ, không chịu theo thời thế mà thay đổi. Nay sự suy-nhược của mình đã sờ sờ ra đấy, thế mà vẫn cứ không chịu mở mắt ra mà nhìn, lại vì sự tức-giận một lúc mà việc nông-nổi càn-rỡ, để cho thiệt-hại thêm, như thế thì cái tội-trạng của bọn sĩ-phu đối với nước nhà chẳng to lắm ru !”

Lúc bấy giờ quan tổng-đốc Nghệ-an là ông Tôn thất Triệt lại có ý dung-túng bọn Văn-thân, cho nên họ càng đắc thế càng phá dữ. Triều-đình thấy vậy, mới truyền bắt quan quân phải dẹp cho yên. Bọn Văn-thân thấy quan quân đuổi đánh, bèn cùng với bọn giặc Trần quang Hoán Trương quang Thủ, Nguyễn huy Điển đánh lấy thành Hà-tĩnh, rồi ra vây phủ Diễn-châu.

Triều-đình thấy thế giặc càng ngày càng to, bèn sai ông Nguyễn văn Tường ra làm khâm-sai, và ông Lê bá Thận làm Tổng-thống, đem quân ra đánh-dẹp, từ tháng hai đến tháng 6 mới xong.

Phan Thanh Tâm

Saint Paul, Dec 2018.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *